Deportes

Por José Manuel Nunes

Na antiga China era dito que a batalla decidíase na mente incluso antes de que comezase. Non se trataba dunha secuencia temporal —primeiro na mente, logo no corpo—, senón dunha idea moito máis radical: quen dominaba psicoloxicamente ao atacante, vencía. Algo semellante acontecía cos antigos soldados cando se dicía que aqueles que ían á batalla con medo a caer en combate, xeralmente caían.

Sempre souben que aquela frase non era un simple aforismo. Sabía que agochaba un significado real e amplo. Porén, tardei anos en comprender plenamente o que quería dicir. O factor decisivo da arte marcial é o psicolóxico. É o feito concreto de que se un rival te intimida e rompe a túa confianza, xa te derrotou. Pero se es ti quen impón esa forza psicolóxica, a vitoria está asegurada.

A técnica perfecta é unha capacidade incompleta

O armeiro máis experto podería forxar o sabre definitivo: equilibrado, lixeiro, cun grao perfecto de flexibilidade, tan afiado como para cortar un pétalo de rosa suspendido no ar, porén podería ser un completo inepto no seu uso. Con isto, quero dicir que a técnica é tan só unha manifestación física da persoa. Podemos aprender a técnica por separado, entendéndoa, perfeccionándoa, asimilándoa, pero, que acontece co eu, coa persoa, co individuo?

Pretendo mostrar, usando a linguaxe de Erich Fromm, a dicotomía entre Ter e Ser, porque tal vez deberiamos priorizar menos que botón apertar ou que panca mover, fronte ao ente pensante e vivinte que os acciona. Sirva isto tamén como crítica ao sistema educativo imperante, centrado na materia, no currículo, nos contidos, en detrimento do desenvolvemento integral do individuo. Talvez sería máis positivo e eficiente modular unha harmonía entre materia, método de estudo e o cultivo da persoa?

Esta reflexión atopámola tamén na interacción co mundo. Se entendemos a arte marcial como unha ciencia da defensa persoal, a eficiencia defínese como competencia na acción de protección. E aquí a clave reside precisamente en cuestións psicolóxicas e non tanto mecánicas ou físicas.

A resposta de estrés agudo

Ante unha situación crítica, na que somos atacados ou na que observamos que alguén é agredido, o noso cerebro entra en máxima alerta, activando unha resposta fisiolóxica de estrés agudo. O sistema nervioso simpático prepárase para fuxir, loitar ou paralizarse. A reacción instintiva axeitada difire en función do perigo. Por exemplo, ante un depredador como un tigre ou un oso, a reacción instintiva apropiada é a parálise, pero ao cruzar unha ponte colgante a piques de romper, deberiamos reaccionar fuxindo.

Porén, a reacción instintiva é unha forza non razoada e superior á nosa vontade consciente, non sendo algo fácil de controlar. Por iso, na técnica, na dimensión mecánica da arte marcial, podemos acadar un nivel de destreza moi elevado a base de esmero constante. Con todo, o traballo da mente, da psique, é moito máis difícil de exercitar.

Como vas reaccionar se de súpeto alguén, completamente posuído pola furia, vai a por ti para golpearte? No suposto de atoparte nunha parada de autobús con alguén que tenta roubarche a carteira ou agredirte, intentas defenderte, ou é mellor colaborar? Deberías intentar fuxir? Pode que saque unha navalla? Como avalías o grao de risco en cada situación?

Sen lugar a dúbidas, as técnicas comprobadas e contrastadas, correctamente executadas, funcionan. Pero, funcionarás ti? Cando en situación de emerxencia alguén, polo seu estado emocional exaltado, nos intimida, xa perdemos antes de que nos dea o primeiro golpe. Xa caemos antes de tocar o chan. Pero tamén ao revés: se proxectamos un sentimento de firmeza absoluta, como un lobo que nos advirte de non pasar ao seu territorio, xa vencemos a guerra sen ter que librar a batalla, en sintonía con aquilo que dicía Sun Tzu na Arte da Guerra: a mellor vitoria é aquela que se acada sen combater.

A crítica de Bruce Lee e o problema do dogma

Bruce Lee denunciaba o erro —estendido durante xeracións— de tentar formular unha resposta técnica para cada posible ataque. A realidade dun enfrontamento é infinita; pretender catalogala é tan absurdo como querer que a auga conxelada se comporte como un fluído. O problema non é a técnica en si, senón a súa cristalización dogmática.

Lee propoñía transcender o método: a técnica é útil, pero só se permanece aberta, plástica e adaptable. Aínda que Lee comprendíao como unha necesidade de transcender todo sistema, buscando a forma sen forma, eu defendo que a identidade propia dun sistema de Kung Fu, por exemplo, non é incompatible coa comprensión e estudo da defensa persoal nun contexto en que a realidade puxilística é impredicible e amorfa. A cuestión é o modo en que estudamos e cultivamos a arte marcial, sen ter que desprendernos da identidade de cada arte marcial. Tal e como dicía Miyamoto Musashi, as artes marciais deben ser practicadas de tal xeito que sexan útiles en calquera situación e circunstancia.

Con todo isto, a onde desexo chegar é ao feito de que a doutrina marcial obcécase nas formas, no que chamamos Taolu (chinés), Poomsae (coreano) ou Kata (xaponés). Incluso nos grupos infantís, este exceso desmoraliza e queima a motivación dos nenos, sometidos a unha memorización constante de combinacións prefixadas, sen entender a súa descodificación.

Estamos a desnaturalizar o seu instinto puxilístico natural, nun intento artificial de domesticar o caos, entendendo por caos a realidade espontánea do combate. Que non se me entenda mal: os Taolu, Poomsae ou Katas son libros inmateriais que codifican técnica e coñecementos, son un instrumento imprescindible. Pero no trancurso das últimas xeracións de transmisión, caemos no seu exceso, en detrimento do sparring, do combate de estudo, do adestramento de accións reflexas, control da distancia e, o máis importante, a xestión das emocións.