Tecelás da Terra, a rede que garda sementes para manter viva a memoria do rural
Por Noelia Uceira
Nun tempo no que o rural perde poboación, palabras, cultivos e formas comunitarias de vida, Tecelás da Terra propón un xesto aparentemente sinxelo pero profundamente político: gardar sementes, compartilas e devolvelas multiplicadas. Detrás deste proxecto están Noelia Darriba García e Raquel Veiga Teijeiro, socias da cooperativa AtalaiAS, e Tania Merelas Iglesias, responsable de Avezar. As tres chegan da educación social, dos coidados, do feminismo e do acompañamento socioeducativo, e atoparon nas bibliotecas de sementes unha forma de unir todo ese percorrido coa defensa da biodiversidade, da memoria labrega e dos saberes das mulleres.
Tecelás da Terra naceu dunha experiencia previa vinculada á Red de Semillas de Aragón, unha entidade referente na custodia de sementes autóctonas e na adaptación dos cultivos fronte aos efectos da seca. Aquel modelo de biblioteca de sementes, pensado como proxecto comunitario, abriu unha posibilidade: traer a Galicia unha iniciativa semellante, pero adaptada á realidade social, cultural e lingüística do territorio.
A proposta encaixou de maneira natural coas traxectorias das súas impulsoras. 'Tecelás é un proxecto moi transversal que toca ámbitos que nós abordamos no noso quefacer profesional, como a posta en valor dos coidados, o feminismo e a sustentabilidade ambiental', explican. A idea non era só conservar sementes, senón crear espazos nos que a veciñanza, especialmente as mulleres do rural, puidese compartir coñecementos, recuperar memoria e liderar procesos comunitarios arredor da terra.
As bibliotecas de sementes funcionan dentro de bibliotecas públicas, como unha actividade de extensión bibliotecaria. Non son un almacén nin un banco pechado, senón un espazo vivo de intercambio. As persoas que se achegan poden levar sementes compartidas por veciñas participantes no proxecto, sementalas nas súas hortas e, ao rematar a tempada, devolver unha parte para que outras persoas poidan facer o mesmo. Dese xeito, as variedades multiplícanse e continúan circulando.
A dimensión comunitaria é unha das claves do proxecto. Tecelás da Terra non se presenta como unha iniciativa puramente agrícola, senón como un proceso de educación social. O seu obxectivo é que a propia comunidade se apropie da biblioteca, a faga súa e poida chegar a xestionala de maneira autónoma. Nese camiño, as bibliotecas públicas convértense en lugares onde gardar sementes, pero tamén onde activar lecturas sobre a horta, visitas a explotacións locais, encontros entre veciñas ou espazos de intercambio de traballos.
No centro da iniciativa están as mulleres. As promotoras de Tecelás lembran que foron elas quen, historicamente, coidaron boa parte das sementes e dos saberes vinculados ás hortas. Fixérono moitas veces como unha extensión das tarefas do fogar, convertendo a semente en alimento e sostendo a vida familiar e comunitaria desde a invisibilidade. 'Mesmo cando lles preguntas, tenden a quitar importancia a todo o seu coñecemento e aos traballos que fan', sinalan. Por iso, unha parte esencial do proxecto pasa por recoñecer ese labor e darlle voz pública.
Ese recoñecemento toma forma nos chamados 'Círculos de Sementeira', encontros nos que se mesturan formación, conversa e memoria. Alí fálase da terra, dos cultivos, das sementes e das formas de traballo, pero tamén das desigualdades, das violencias e da sobrecarga que atravesou historicamente a vida das mulleres no rural. Son espazos baseados no bo trato, na escoita activa, na ausencia de xuízo e no respecto polos tempos de cada participante.
Nos círculos non só se comparten técnicas agrícolas. Tamén se recuperan palabras da terra, expresións, refráns e vocabulario que se están perdendo ao mesmo tempo que desaparecen determinados labores. Para as impulsoras de Tecelás, esa perda lingüística forma parte do mesmo problema que a desaparición das sementes locais. 'A perda progresiva de labregos e labregas supón a extinción dunha cosmovisión, dunha forma de estar e habitar o mundo', explican.
Entre as variedades que xa puxeron en circulación están as fabolas, cultivadas na zona do Ortegal e compartidas no concello de Mañón a través da biblioteca de sementes. Trátase dunha variedade local vinculada tamén á gastronomía da zona, coa que se elabora un caldo propio que foi perdendo presenza. Ao facelas circular de novo, Tecelás da Terra aspira a que máis persoas as cultiven, as proben e as recoñezan como parte dun patrimonio común.
O proxecto fala tamén de cambio climático e de soberanía alimentaria. As sementes locais, lembran as súas impulsoras, están máis adaptadas ao territorio e poden resistir mellor situacións como a seca. Fronte ao avance dos monocultivos, das explotacións intensivas e dos transxénicos, Tecelás defende a biodiversidade agrícola como unha ferramenta para preparar as comunidades ante un futuro máis incerto.
Pero a perda non é só ambiental. Tamén é social. As integrantes do proxecto lembran que moitos traballos do campo que antes reunían á veciñanza hoxe están mecanizados e resoltos por poucas persoas e maquinaria. Onde antes había xantares compartidos, axuda mutua e incluso festa, agora queda moitas veces só a lembranza. 'O rural non pode entenderse sen comunidade', resumen.
A acollida, aseguran, está a ser positiva nas localidades nas que as bibliotecas de sementes xa funcionan, como por exemplo en Betanzos. Nalgúns territorios, o proxecto abriu novas posibilidades, como a solicitude dun terreo municipal para cultivo comunitario ou a organización de visitas a explotacións agroecolóxicas. En setembro, teñen previsto realizar encontros nos concellos participantes para avaliar os primeiros meses de funcionamento.
Tecelás da Terra mide o seu impacto tamén desde o cualitativo: os vínculos creados, a confianza das participantes, a implicación das bibliotecas e a continuidade das redes. Saben que os números importan, pero defenden que un grupo pequeno pode provocar cambios profundos se consegue manter vivo o compromiso.
O futuro que imaxinan pasa por unha rede galega de bibliotecas de sementes activa, conectada e enraizada nos territorios. Para iso, reclaman implicación institucional e comunitaria que permita dinamizar os espazos xa creados e levar o proxecto a máis concellos. A súa aspiración é clara: que Tecelás bote raíces e que arredor delas medren ecofeminismo, soberanía alimentaria, coidados e memoria rural.
A quen pensa que todo isto pertence só ao pasado, responden cunha invitación sinxela: mirar a mesa. Preguntarse de onde veñen os alimentos, quen os cultiva e que territorio hai detrás de cada prato. A partir de aí, din, é máis doado entender a necesidade dun rural vivo, cultivado desde a igualdade e sostido pola comunidade.
